গুৱাহাটী, ১২ ছেপ্টেম্বৰঃ আমন্ত্ৰণ কৰা নাই তথাপিও পাকিস্তান সদস্য হৈ থকা প্ৰতিৰক্ষা চুক্তিত যোগদানৰ আগ্ৰহ প্ৰকাশ কৰিছে বাংলাদেশে। পাকিস্তান, ছৌদি আৰব আৰু তুৰস্কৰ মাজত স্বাক্ষৰিত ‘মক্কা যৌথ চুক্তি’ত যোগদানৰ ইচ্ছা প্ৰকাশ কৰিছে বাংলাদেশে৷ এই কথা কেইবাবাৰো ৰাজহুৱাকৈ প্ৰকাশ কৰিছে। অৱশ্যে পাকিস্তানে স্পষ্ট কৰি দিছে যে বৰ্তমান এই চুক্তিৰ পৰিসৰ বৃদ্ধি কৰাৰ কোনো পৰিকল্পনা নাই। বাংলাদেশৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী হিচাপে চলিত বৰ্ষৰ ফেব্ৰুৱাৰীত দায়িত্ব গ্ৰহণ কৰাৰ পাছত ভাৰতৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী নৰেন্দ্ৰ মোদীয়ে তাৰিক ৰহমানক নতুন দিল্লী ভ্ৰমণৰ বাবে আমন্ত্ৰণ জনাইছিল। কিন্তু ৰহমানে সেই আমন্ত্ৰণ গ্ৰহণ নকৰি প্ৰথম বিদেশ ভ্ৰমণৰ বাবে মালয়েছিয়াক বাছি লয়। মালয়েছিয়াৰ পাছত তেওঁ চীন ভ্ৰমণ কৰে।
অহা ১২ আৰু ১৩ ছেপ্টেম্বৰত নতুন দিল্লীত BRICS শীৰ্ষ সন্মিলন অনুষ্ঠিত হ’ব। BIMSTECৰ অধ্যক্ষ হিচাপে তাৰিক ৰহমানক এই সন্মিলনত অংশগ্ৰহণৰ বাবে আমন্ত্ৰণ জনোৱা হৈছিল। বঙ্গোপসাগৰীয় অঞ্চলৰ সাতখন দেশক লৈ গঠিত এক আঞ্চলিক সহযোগিতা সংস্থা হৈছে BIMSTEC। কিন্তু বাংলাদেশৰ বৈদেশিক পৰিক্ৰমা ৰাজ্যিক মন্ত্ৰী হুমায়ুন কবীৰে প্ৰকাশ কৰিছিল যে ভাৰতত অনুষ্ঠিত হ’বলগীয়া BRICS শীৰ্ষ সন্মিলনত প্ৰধানমন্ত্ৰী তাৰিক ৰহমানৰ লগতে বাংলাদেশৰ কোনো প্ৰতিনিধিয়েই অংশগ্ৰহণ নকৰে৷
ফৰেইন ছাৰ্ভিচ একাডেমীত সাংবাদিকৰ সৈতে হোৱা বাৰ্তালাপত হুমায়ুন কবীৰে কয় যে দুয়োখন দেশৰ মাজত পাৰস্পৰিক সন্মান আৰু অনুকূল পৰিৱেশ সৃষ্টি হ’লেহে দ্বিপাক্ষিক ভ্ৰমণ অনুষ্ঠিত হ’ব। তেওঁৰ মতে, BIMSTECৰ অধ্যক্ষ হিচাপে BRICS সন্মিলনত অংশগ্ৰহণৰ বাবে বাংলাদেশৰ প্ৰধানমন্ত্ৰীক ভাৰতে জনোৱা আমন্ত্ৰণক দ্বিপাক্ষিক আমন্ত্ৰণ হিচাপে গণ্য কৰিব নালাগে। বাংলাদেশে বৰ্তমান বহুপাক্ষিক কাৰ্যসূচীতকৈ দ্বিপাক্ষিক সম্পৰ্ক আৰু আলোচনাক অধিক গুৰুত্ব দিছে। ইয়াৰ ফলত তাৰিক ৰহমানে প্ৰধানমন্ত্ৰী হিচাপে দায়িত্ব লোৱাৰ পাছত ভাৰতৰ পৰা লাভ কৰা দুটা আমন্ত্ৰণেই বাংলাদেশে গুৰুত্বসহকাৰে গ্ৰহণ নকৰাৰ বিষয়টো চৰ্চালৈ আহিছে।
ইয়াতেই এতিয়া এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্ন উত্থাপন হৈছে—যিটো BRICS গোটৰ সদস্য হ’বলৈ বাংলাদেশে আগ্ৰহ প্ৰকাশ কৰি আহিছে, সেই গোটৰ শীৰ্ষ সন্মিলনতে বাংলাদেশে অংশগ্ৰহণ নকৰাৰ কাৰণ কি? বিশ্লেষকসকলৰ মতে, ভাৰত-বাংলাদেশৰ মাজত বৰ্তমান সৃষ্টি হোৱা কূটনৈতিক সম্পৰ্ক অস্থিৰতাৰ দিশ আগবাঢ়িছে আৰু শ্বেখ হাছিনাৰ চৰকাৰৰ পাছত নতুন বৈদেশিক নীতি নিৰ্ধাৰণৰ বাবে তাৰিক ৰহমান চৰকাৰে গ্ৰহণ কৰা পদক্ষেপে দুয়োখন দেশৰ মাজৰ সম্পৰ্কত প্ৰভাৱ পেলাইছে। উল্লেখযোগ্য যে চলিত বছৰৰ জুন মাহত বাংলাদেশে ৰাছিয়াক BRICSত বাংলাদেশৰ সদস্যপদৰ দাবীক সমৰ্থন কৰিবলৈ অনুৰোধ জনাইছিল।
ছিংগাপুৰৰ নেচনেল ইউনিভাৰ্ছিটীৰ ইনষ্টিটিউট অৱ ছাউথ এছিয়ান ষ্টাডিজৰ গৱেষক ইমৰান আহমদে মত প্ৰকাশ কৰিছে যে তাৰিক ৰহমানৰ BRICS সন্মিলনত অনুপস্থিতিয়ে বাংলাদেশে BRICSৰ পৰা আঁতৰি যোৱাতকৈ ভাৰত-বাংলাদেশ সম্পৰ্কৰ বৰ্তমানৰ সমস্যাসমূহকহে অধিক স্পষ্ট কৰি তুলিছে। বিশ্লেষকসকলৰ মতে, তাৰিক ৰহমানে BRICS শীৰ্ষ সন্মিলনত অংশগ্ৰহণ নকৰাৰ কিছু নেতিবাচক প্ৰভাৱ পৰিব পাৰে।
আমেৰিকাত বাংলাদেশৰ প্ৰাক্তন ৰাষ্ট্ৰদূত তথা বাংলাদেশ এণ্টাৰপ্ৰাইজ ইনষ্টিটিউটৰ অধ্যক্ষ এম. হুমায়ুন কবীৰৰ মতে, প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ ব্যক্তিগত উপস্থিতিয়ে নতুন বাংলাদেশ চৰকাৰক ৰাছিয়া, ইৰাণকে ধৰি বিভিন্ন দেশৰ শীৰ্ষ নেতাৰ সৈতে পোনপটীয়াকৈ মত বিনিময় কৰাৰ সুযোগ প্ৰদান কৰিলেহেঁতেন। ২০২৪ৰ পাছৰ নতুন পৰিস্থিতিত বাংলাদেশৰ নতুন চৰকাৰৰ বাবে BRICS সন্মিলনত উপস্থিত থাকি নিজৰ স্থিতি আৰু বৈদেশিক নীতিৰ নতুন দিশ বিশ্বৰ বিভিন্ন দেশৰ সন্মুখত উপস্থাপন কৰাৰ যথেষ্ট সুযোগ আছিল। মুখামুখি আলোচনাই কূটনৈতিক সম্পৰ্ক শক্তিশালী কৰাত সদায় সহায় কৰে বুলিও তেওঁ উল্লেখ কৰে।
তাৰিক ৰহমান চৰকাৰৰ বৈদেশিক নীতিৰ শেহতীয়া গতিবিধিয়ে ইংগিত দিছে যে বাংলাদেশে ভাৰতক কেন্দ্ৰ কৰি বৈদেশিক নীতি নিৰ্ধাৰণ কৰাৰ পৰিৱৰ্তে অন্যান্য দেশ আৰু আঞ্চলিক শক্তিৰ সৈতেও সম্পৰ্ক শক্তিশালী কৰাৰ দিশত অধিক গুৰুত্ব দিছে। ইয়াৰ অন্যতম উদাহৰণ হৈছে পাকিস্তান, ছৌদি আৰব আৰু তুৰস্কৰ মাজত ৭ আগষ্টত স্বাক্ষৰিত ‘মক্কা যৌথ চুক্তি’ত বাংলাদেশৰ যোগদানৰ আগ্ৰহ।
এই চুক্তিৰ অধীনত সদস্য দেশসমূহে সামূহিক প্ৰতিৰক্ষাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি গ্ৰহণ কৰিছে। অৰ্থাৎ কোনো এখন সদস্য দেশৰ ওপৰত আক্ৰমণক সকলো সদস্য দেশৰ ওপৰত আক্ৰমণ হিচাপে গণ্য কৰাৰ নীতি এই চুক্তিৰ অন্যতম মূল বৈশিষ্ট্য। বাংলাদেশক এতিয়ালৈকে এই চুক্তিত যোগদানৰ বাবে আনুষ্ঠানিকভাৱে আমন্ত্ৰণ জনোৱা হোৱা নাই। তথাপিও বাংলাদেশে চুক্তিখনত যোগদানৰ প্ৰতি আগ্ৰহ প্ৰকাশ কৰিছে। বাংলাদেশৰ মন্ত্ৰী আৰু বিষয়াসকলে এই আগ্ৰহক ইতিবাচক দৃষ্টিৰে চোৱা হৈছে বুলি মন্তব্য কৰিছে। তেওঁলোকৰ মতে, ইছলামিক দেশসমূহৰ মাজত নিৰাপত্তা সহযোগিতাৰ চুক্তি অস্বাভাৱিক নহয় আৰু এনে চুক্তিত যোগদান কৰিলে বাংলাদেশৰ অন্যান্য অংশীদাৰ দেশসমূহৰ সৈতে থকা সম্পৰ্কত নেতিবাচক প্ৰভাৱ পৰিব নালাগে।
কেৱল বাংলাদেশৰ বৰ্তমানৰ চৰকাৰেই নহয়, দেশখনৰ প্ৰধান বিৰোধী শক্তি জামাত-এ-ইছলামীয়েও মক্কা চুক্তিত বাংলাদেশৰ যোগদানৰ পক্ষত মত প্ৰকাশ কৰিছে।
২৭ আগষ্টত বাংলাদেশ জামাত-এ-ইছলামীৰ আমীৰ ছফিকুৰ ৰহমানে এক বিবৃতিত কয় যে মক্কা চুক্তিত যোগদান কৰা বা নকৰাটো বাংলাদেশৰ সম্পূৰ্ণ সাৰ্বভৌম আৰু আভ্যন্তৰীণ বিষয়। দেশ আৰু জনসাধাৰণৰ প্ৰয়োজন আৰু স্বাৰ্থৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি বাংলাদেশে সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰিলে আন কোনো দেশৰ উদ্বিগ্ন হোৱাৰ কাৰণ নাই বুলিও তেওঁ মন্তব্য কৰে। ফলত ভাৰতৰ ক্ষেত্ৰত বাংলাদেশৰ শাসক পক্ষ আৰু বিৰোধী পক্ষৰ মাজত একে ধৰণৰ মনোভাৱ পৰিলক্ষিত হোৱা বুলি কূটনৈতিক মহলত আলোচনা চলিছে।
বাংলাদেশৰ বৰ্তমানৰ ৰাজনৈতিক পৰিস্থিতি আৰু বৈদেশিক নীতিৰ এই পৰিৱৰ্তন পূৰ্বৰ পৰিস্থিতিৰ তুলনাত যথেষ্ট পৃথক। শ্বেখ হাছিনাৰ নেতৃত্বাধীন আৱামী লীগে দীৰ্ঘদিন ধৰি ভাৰতৰ সৈতে সুসম্পৰ্ক বজাই ৰখাৰ পক্ষত দৃঢ়ভাৱে মত প্ৰকাশ কৰি আহিছিল। কিন্তু শ্বেখ হাছিনাৰ পাছত বাংলাদেশৰ ৰাজনৈতিক পৰিৱেশ সলনি হোৱাৰ লগে লগে দেশখনৰ বৈদেশিক নীতিতো পৰিৱৰ্তনৰ ইংগিত স্পষ্ট হৈ পৰিছে। BRICS সন্মিলনত অংশগ্ৰহণ নকৰা আৰু পাকিস্তান-ছৌদি আৰব-তুৰস্কৰ মক্কা চুক্তিত যোগদানৰ প্ৰতি আগ্ৰহ প্ৰকাশ কৰাটোৱে বাংলাদেশৰ নতুন বৈদেশিক নীতিৰ দিশ সম্পৰ্কে এক নতুন বাৰ্তা বহন কৰিছে।
