নতুন দিল্লী, ১৫ অক্টোবৰঃ ভোটাৰ তালিকাৰ বিশেষ পুনৰীক্ষণক প্ৰক্ৰিয়াৰ বৈধতা আৰু নিৰ্বাচন আয়োগৰ কাম-কাজক লৈ উত্থাপিত অভিযোগৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত উচ্চতম ন্যায়ালয়ে বৃহস্পতিবাৰে লোকসভাৰ বিৰোধী দলপতি ৰাহুল গান্ধীসহ কেইবাগৰাকীও বিৰোধী নেতাৰ আবেদনৰ ভিত্তিত ভাৰতীয় নিৰ্বাচন আয়োগ আৰু মুখ্য নিৰ্বাচন আয়ুক্ত জ্ঞানেশ কুমাৰলৈ জাননী জাৰি কৰিছে। মুখ্য ন্যায়াধীশ সূৰ্য কান্ত আৰু ন্যায়াধীশ জয়মাল্য বাগচীৰ বিচাৰপীঠে নিৰ্বাচন আয়োগৰ পৰা উত্তৰ বিচৰাৰ লগতে আবেদনখন এছআইআৰক প্ৰত্যাহ্বান জনাই ইতিমধ্যে বিচাৰাধীন হৈ থকা আন আবেদনৰ সৈতে একেলগে শুনানি গ্ৰহণৰ নিৰ্দেশ দিছে।
নিৰ্বাচন আয়োগৰ লগতে নিৰ্বাচন আয়ুক্ত সুখবীৰ সিং সান্ধু আৰু বিবেক যোশীলৈও জাননী জাৰি কৰা হৈছে। অৱশ্যে, আদালতে স্পষ্ট কৰি দিছে যে জাননী জাৰি কৰাৰ অৰ্থ এইটো নহয় যে আবেদনত উত্থাপিত অভিযোগসমূহ আদালতে সমৰ্থন কৰিছে বা কোনো পক্ষৰ কাৰ্যকলাপক গৰিহণা দিছে। অৰ্থাৎ, বৰ্তমান পৰ্যায়ত আদালতে কেৱল সংশ্লিষ্ট পক্ষসমূহৰ বক্তব্য বিচাৰিছে; অভিযোগসমূহৰ সত্যতা বা এছআইআৰৰ বৈধতা সন্দৰ্ভত কোনো চূড়ান্ত সিদ্ধান্ত লোৱা নাই।
ভোটাৰ তালিকাৰ পৰা নাম কৰ্তনক লৈ বিৰোধীৰ উদ্বেগঃ
ৰাহুল গান্ধী আৰু বিৰোধী নেতাসকলে ১২ অক্টোবৰত উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ দ্বাৰস্থ হৈ অভিযোগ কৰিছিল যে এছআইআৰ প্ৰক্ৰিয়াৰ সময়ত বৃহৎ সংখ্যক ভোটাৰৰ নাম ভোটাৰ তালিকাৰ পৰা কৰ্তন কৰা হৈছে আৰু এই প্ৰক্ৰিয়াত বিভিন্ন অনিয়ম সংঘটিত হোৱাৰ আশংকা আছে। তেওঁলোকৰ মতে, ভোটাৰ তালিকাৰ পুনৰীক্ষণৰ দৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ গণতান্ত্ৰিক প্ৰক্ৰিয়াত স্বচ্ছতা, নিৰপেক্ষতা আৰু জবাবদিহিতা নিশ্চিত কৰাটো অত্যন্ত প্ৰয়োজনীয়।
আবেদনখনত কেৱল অভিযোগৰ তদন্তৰ দাবীতে সীমাবদ্ধ নাথাকি ভোটাৰ তালিকাৰ পৰিৱৰ্তনসমূহৰ স্বাধীন পৰীক্ষা আৰু প্ৰক্ৰিয়াটোৰ নথি-পত্ৰ ৰাজহুৱা কৰাৰ বাবেও একাধিক দাবী উত্থাপন কৰা হৈছে।
আবেদনকাৰীসকলে উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ অৱসৰপ্ৰাপ্ত এগৰাকী ন্যায়াধীশৰ নেতৃত্বত কাৰিকৰী বিশেষজ্ঞ আৰু অন্যান্য বিশিষ্ট ব্যক্তিক লৈ এখন স্বাধীন সমিতি গঠন কৰি এছআইআৰৰ সময়ত ভোটাৰ তালিকাৰ পৰা কৰ্তন কৰা অথবা পৰিৱৰ্তন কৰা নামসমূহৰ অডিট কৰাৰ দাবী জনাইছে। ইয়াৰ উপৰি নিৰ্বাচন আয়োগৰ আভ্যন্তৰীণ নথি-পত্ৰ, ফাইল, বৈঠকৰ কাৰ্যবিৱৰণী, দাখিল কৰা আপত্তি আৰু সংশ্লিষ্ট ডিজিটেল তথ্য আদালতত দাখিল কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়াৰো আবেদন জনোৱা হৈছে।
কৰ্তন কৰা নামৰ কাৰণ ৰাজহুৱা কৰাৰ দাবীঃ
আবেদনখনৰ আন এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ হৈছে ভোটাৰ তালিকাৰ পৰা বাদ পৰা নাগৰিকসকলৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰা। আবেদনকাৰীসকলে দাবী কৰিছে যে কোনটো ভোটকেন্দ্ৰৰ অধীনত কিমানজন ভোটাৰৰ নাম কৰ্তন কৰা হৈছে, সেই নামসমূহ কিয় কৰ্তন কৰা হৈছে আৰু সংশ্লিষ্ট ভোটাৰসকলৰ বয়স তথা লিংগভিত্তিক পৰিসংখ্যা ৰাজহুৱা কৰা হওক।
ইয়াৰ লগতে যোগ্য ভোটাৰসকলৰ নাম পুনৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰাৰ বাবে ফলপ্ৰসূ ব্যৱস্থা গ্ৰহণৰ দাবীও জনোৱা হৈছে। কোনো ভোটাৰক আগতীয়াকৈ জাননী নিদিয়াকৈ আৰু নিজৰ বক্তব্য দাঙি ধৰাৰ যুক্তিসংগত সুযোগ প্ৰদান নকৰাকৈ ভোটাৰ তালিকাৰ পৰা নাম কৰ্তন কৰিব নোৱাৰিব বুলিও আবেদনখনত সুৰক্ষা ব্যৱস্থা বিচৰা হৈছে।
গুৰুত্বপূৰ্ণ কথাটো হ’ল, ভোটাৰ তালিকাৰ শুদ্ধতা নিশ্চিত কৰা আৰু যোগ্য নাগৰিকৰ ভোটাধিকাৰ অক্ষুণ্ণ ৰখা—এই দুয়োটা লক্ষ্যৰ মাজত ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰাটো নিৰ্বাচনী ব্যৱস্থাৰ বাবে অপৰিহাৰ্য। সেয়েহে, এছআইআৰ প্ৰক্ৰিয়াত ভুলবশতঃ কোনো যোগ্য ভোটাৰৰ নাম বাদ পৰিছে নেকি, নাম কৰ্তনৰ সিদ্ধান্তৰ যুক্তিসংগত ভিত্তি কি আৰু সংশ্লিষ্ট ব্যক্তিয়ে আপত্তি দাখিলৰ পৰ্যাপ্ত সুযোগ পাইছেনে নাই—এই প্ৰশ্নসমূহৰ উত্তৰ এই গোচৰৰ পৰৱৰ্তী শুনানিত বিশেষ গুৰুত্ব লাভ কৰিব পাৰে।
আবেদনকাৰীসকলে গোচৰটোৰ চূড়ান্ত নিষ্পত্তি নোহোৱালৈকে বিভিন্ন ৰাজ্যত চলি থকা এছআইআৰ প্ৰক্ৰিয়াত অন্তৱৰ্তীকালীন স্থগিতাদেশ জাৰিৰো দাবী জনাইছে। অৱশ্যে, এই দাবীৰ ওপৰত উচ্চতম ন্যায়ালয়ে বৰ্তমান কোনো চূড়ান্ত নিৰ্দেশ দিয়া নাই।
মুখ্য নিৰ্বাচন আয়ুক্তৰ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ প্ৰক্ৰিয়াক লৈও প্ৰশ্নঃ
এই গোচৰৰ আন এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ হৈছে নিৰ্বাচন আয়োগৰ ভিতৰত সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ পদ্ধতি। ৰাহুল গান্ধী আৰু আন বিৰোধী নেতাসকলৰ আবেদনত অভিযোগ কৰা হৈছে যে মুখ্য নিৰ্বাচন আয়ুক্ত জ্ঞানেশ কুমাৰে আন নিৰ্বাচন আয়ুক্তসকলৰ জ্ঞাতসাৰে, অনুমোদন অথবা সন্মতিৰে নহয়, আয়োগৰ সামূহিক ক্ষমতা ব্যৱহাৰ কৰি কিছুমান সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰিছিল।
‘দ্য ইণ্ডিয়ান এক্সপ্ৰেছ’ কাকতত প্ৰকাশিত এক অনুসন্ধানমূলক প্ৰতিবেদনৰ পাছত এই বিতৰ্কই অধিক গুৰুত্ব লাভ কৰে। কাকতখনৰ প্ৰতিবেদন অনুসৰি, নথি-পত্ৰৰ ভিত্তিত বিগত ১০ মাহত নিৰ্বাচন আয়ুক্ত সুখবীৰ সিং সন্ধু আৰু বিবেক যোশীয়ে নিৰ্বাচন আয়োগৰ নামত গ্ৰহণ কৰা কিছুমান সিদ্ধান্ত আৰু জাৰি কৰা নিৰ্দেশৰ বিৰুদ্ধে কমেও ১৪বাৰ আনুষ্ঠানিক আপত্তি উত্থাপন কৰিছিল বুলি দাবী কৰা হৈছে।
প্ৰতিবেদন অনুসৰি, নতুন ভোটাৰৰ পঞ্জীয়ন, ভোটাৰৰ নাম কৰ্তন আৰু পুনৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা তথা ভোটাৰ তথ্যভাণ্ডাৰৰ সুৰক্ষাৰ দৰে বিষয়ক লৈ এই আপত্তিসমূহ উত্থাপন কৰা হৈছিল। কিছুমান ক্ষেত্ৰত সিদ্ধান্তসমূহ তেওঁলোকৰ জ্ঞাতসাৰে গ্ৰহণ কৰা হোৱা নাছিল বুলিও অভিযোগ উঠিছিল। এটা ঘটনাত সন্ধুৱে নিৰ্বাচন আয়োগৰ সংশ্লিষ্ট পদক্ষেপক ‘অনুমোদনহীন আৰু বেআইনী’ বুলি অভিহিত কৰা বুলি প্ৰতিবেদনত উল্লেখ কৰা হৈছে।
কিন্তু এই অভিযোগসমূহৰ সন্দৰ্ভত নিৰ্বাচন আয়োগে নিজৰ ব্যাখ্যাও আগবঢ়াইছিল। আয়োগৰ মতে, সন্ধু আৰু যোশীয়ে কেবিনেট সচিবলৈ প্ৰেৰণ কৰা পত্ৰসমূহ ডেপুটেচনত নিয়োজিত এগৰাকী বিষয়াৰ সৈতে জড়িত আছিল; আয়োগৰ নীতি বা তথ্য-প্ৰযুক্তি বিভাগৰ কাম-কাজৰ সৈতে সেই পত্ৰসমূহৰ সম্পৰ্ক নাছিল।
সেয়েহে, এই বিষয়ত এতিয়াও অভিযোগ আৰু প্ৰত্যুত্তৰৰ মাজত স্পষ্ট পাৰ্থক্য ৰখাটো জৰুৰী। নিৰ্বাচন আয়োগৰ সিদ্ধান্তসমূহ প্ৰাতিষ্ঠানিকভাৱে কেনেদৰে গ্ৰহণ কৰা হয়, প্ৰতিগৰাকী নিৰ্বাচন আয়ুক্তৰ ভূমিকা কি আৰু সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰয়োজনীয় প্ৰক্ৰিয়া মানি চলা হৈছিল নে নাই—এই প্ৰশ্নসমূহৰ নিৰপেক্ষ পৰীক্ষাই বিতৰ্কটোৰ প্ৰকৃত স্বৰূপ স্পষ্ট কৰিব পাৰে।
কোন কোন বিৰোধী নেতা আবেদনকাৰী?
ৰাহুল গান্ধীৰ সৈতে আবেদনখনত কংগ্ৰেছ সভাপতি মল্লিকাৰ্জুন খৰ্গে, তৃণমূল কংগ্ৰেছৰ সৌগত ৰায়, সমাজবাদী পাৰ্টিৰ সভাপতি অখিলেশ যাদৱ, আৰজেডিৰ নেতা তেজস্বী যাদৱ, শিৱসেনা (উদ্ধৱ বালাচাহেব থাকৰে)ৰ নেতা সঞ্জয় ৰাউত, চিপিআই(এম)ৰ এম এ বেবী আৰু চিপিআইৰ ডি ৰাজাও আবেদনকাৰী হিচাপে আছে।
ইয়াৰ উপৰি ঝাৰখণ্ড মুক্তি মৰ্চাৰ মহুৱা মাজী, এনচিপি (শৰদচন্দ্ৰ পাৱাৰ)ৰ সুপ্ৰিয়া ছুলে আৰু ইণ্ডিয়ান ইউনিয়ন মুছলিম লীগৰ ই টি মহম্মদ বশীৰেও আবেদনখনত স্বাক্ষৰ কৰিছে বুলি প্ৰকাশিত প্ৰতিবেদনত উল্লেখ কৰা হৈছে।
আবেদনখনৰ নাম ‘ৰাহুল গান্ধী বনাম ভাৰতীয় নিৰ্বাচন আয়োগ’। এছআইআৰ সন্দৰ্ভত ইতিমধ্যে বিচাৰাধীন হৈ থকা আন আবেদনৰ সৈতে ইয়াৰ শুনানি গ্ৰহণ কৰা হ’ব।
উল্লেখযোগ্য যে মহাৰাষ্ট্ৰত এছআইআৰক প্ৰত্যাহ্বান জনাই দাখিল কৰা আন এখন আবেদনো একে সময়তে শুনানি গ্ৰহণৰ বাবে অনুৰোধ জনোৱা হৈছিল। কিন্তু উচ্চতম ন্যায়ালয়ে সেই অনুৰোধ গ্ৰহণ নকৰি মৌখিকভাৱে কয় যে এছআইআৰ-সম্পৰ্কীয় বিষয়সমূহ সকলো ৰাজ্যৰ বাবে একেটা সাধাৰণ গোচৰ হিচাপে নহয়, বৰং ৰাজ্যভিত্তিক পৰিস্থিতিৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি বিবেচনা কৰিব বিচাৰে।
ৰাজনৈতিক প্ৰতিবাদ আৰু ন্যায়পালিকাৰ স্বাধীনতাক লৈ পৃথক বিতৰ্কঃ
এছআইআৰ আৰু মুখ্য নিৰ্বাচন আয়ুক্ত জ্ঞানেশ কুমাৰৰ ভূমিকাক লৈ যোৱা কেইদিনমানত দিল্লীত ধাৰাবাহিক প্ৰতিবাদ অনুষ্ঠিত হৈছে। ১২ অক্টোবৰত ৰাহুল গান্ধীসহ বিৰোধী নেতাসকলে এই বিষয়ত প্ৰতিবাদী সমদল উলিওৱাৰ পাছতে উচ্চতম ন্যায়ালয়ত আবেদন দাখিল কৰা হৈছিল।
ইফালে, আদালতৰ চৌহদৰ ওচৰত ৰাজনৈতিক প্ৰতিবাদ নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে নিৰ্দেশনা প্ৰস্তুত কৰা আৰু কিছুমান নেতাৰ আচৰণৰ তদন্ত বিচাৰি পৃথক এখন আবেদনো দাখিল কৰা হৈছে। সেই পৃথক গোচৰৰ শুনানিৰ সময়ত বৃহস্পতিবাৰে উচ্চতম ন্যায়ালয়ে জাননী জাৰি কৰাৰ লগতে ৰাজনৈতিক প্ৰতিবাদৰ জৰিয়তে ন্যায়পালিকাৰ ওপৰত হেঁচা প্ৰয়োগৰ চেষ্টা সন্দৰ্ভত কঠোৰ মন্তব্য কৰে।
‘লাইভ ল’ৰ’ প্ৰতিবেদন অনুসৰি, মুখ্য ন্যায়াধীশ সূৰ্য কান্তে কয় যে কোনো পক্ষই আদালতক হেঁচাৰ সন্মুখীন কৰিব নোৱাৰে। ৰাজহুৱা মঞ্চত ৰাজনৈতিক নেতাসকলে কি কয় আৰু আদালতৰ ভিতৰত কি বক্তব্য আগবঢ়ায়, সেই বিষয়ে আদালত অৱগত বুলিও তেওঁ মন্তব্য কৰে।
অৱশ্যে, এই পৃথক গোচৰটোৰ শুনানি আৰু এছআইআৰৰ বৈধতাক প্ৰত্যাহ্বান জনাই ৰাহুল গান্ধী আৰু আন বিৰোধী নেতাসকলে দাখিল কৰা মূল আবেদনখনৰ শুনানি একে বিষয় নহয়। দুয়োটা গোচৰৰ প্ৰশ্ন আৰু আইনী পৰিসৰ পৃথক।
ইয়াৰ পূৰ্বে ১১ অক্টোবৰত এক বিশেষ শুনানিৰ সময়ত উচ্চতম ন্যায়ালয়ে আৰক্ষীক শান্তিপূৰ্ণ প্ৰতিবাদকাৰী, অধিবক্তা আৰু সাংবাদিকক বেআইনীভাৱে আটক নকৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিছিল। দিল্লীত মেট্ৰ’ ষ্টেচন বন্ধ কৰি দিয়াৰ বিষয়তো আদালতে সংশ্লিষ্ট কৰ্তৃপক্ষৰ পৰা উত্তৰ বিচাৰিছিল।
গণতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থাৰ বাবে কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ এই গোচৰ?
ভোটাৰ তালিকাৰ পুনৰীক্ষণ নিৰ্বাচনী ব্যৱস্থাৰ এক স্বাভাৱিক আৰু প্ৰয়োজনীয় প্ৰক্ৰিয়া। ভুৱা বা অযোগ্য নাম আঁতৰোৱা আৰু ভোটাৰ তালিকা শুদ্ধ কৰি ৰখাৰ স্বাৰ্থত এনে পদক্ষেপৰ প্ৰয়োজন হ’ব পাৰে। কিন্তু একে সময়তে কোনো যোগ্য নাগৰিকৰ নাম ভুলবশতঃ বাদ পৰিলে তেওঁৰ ভোটাধিকাৰ ক্ষুণ্ণ হোৱাৰ আশংকাও থাকে।
সেয়েহে, এছআইআৰ প্ৰক্ৰিয়াৰ মূল্যায়নত কেৱল কিমানটা নাম কৰ্তন কৰা হ’ল, সেয়াই একমাত্ৰ মাপকাঠী হ’ব নোৱাৰে। নাম কৰ্তনৰ ভিত্তি, অনুসৰণ কৰা পদ্ধতি, ভোটাৰক জাননী প্ৰদান, আপত্তি দাখিলৰ সুযোগ, ভুল সংশোধনৰ ব্যৱস্থা আৰু সিদ্ধান্তসমূহৰ স্বচ্ছতা—এই সকলোবোৰ দিশ সমানেই গুৰুত্বপূৰ্ণ।
একেদৰে, নিৰ্বাচন আয়োগৰ দৰে সাংবিধানিক প্ৰতিষ্ঠানৰ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ প্ৰক্ৰিয়াৰ স্বচ্ছতা আৰু প্ৰাতিষ্ঠানিক জবাবদিহিতাও গণতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থাৰ প্ৰতি জনসাধাৰণৰ আস্থা অক্ষুণ্ণ ৰখাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয়। বিৰোধী নেতাসকলে উত্থাপন কৰা অভিযোগসমূহ সত্য বুলি আগতীয়াকৈ ধৰি লোৱাৰ পৰিৱৰ্তে নথি-পত্ৰ, সংশ্লিষ্ট পক্ষৰ বক্তব্য আৰু আদালতৰ পৰীক্ষাৰ ভিত্তিত বিষয়টো নিৰ্ণয় কৰাটো গুৰুত্বপূৰ্ণ।
বৰ্তমানলৈকে উচ্চতম ন্যায়ালয়ে এছআইআৰৰ বৈধতা বা আবেদনখনত উত্থাপিত অভিযোগসমূহৰ সন্দৰ্ভত কোনো চূড়ান্ত সিদ্ধান্ত দিয়া নাই। নিৰ্বাচন আয়োগ আৰু সংশ্লিষ্ট বিষয়াসকলৰ উত্তৰ, ভোটাৰ তালিকাৰ পুনৰীক্ষণৰ প্ৰক্ৰিয়াগত দিশ আৰু ৰাজ্যভিত্তিক পৰিস্থিতিৰ পৰৱৰ্তী বিচাৰ-বিশ্লেষণেই এই গোচৰৰ ভৱিষ্যৎ গতিপথ নিৰ্ধাৰণ কৰিব।
